Thú thật mà nói — lão nầy viết bài nầy với một tâm trạng nửa bồi hồi nửa ngại ngùng.

Bồi hồi, vì hễ nhắc đến cải lương là lòng lão lại bâng khuâng nhớ những buổi chiều xưa, khi tiếng đàn cò rỉ rả từ phía nhà hàng xóm vọng sang, còn lão thì ngồi thu lu trong góc hiên đọc sách mà tai cứ lắng nghe. Ngại ngùng, vì những điều lão sắp kể — không phải chuyện hay ho, không phải giai thoại tốt đẹp — mà là những khoảng tối, những sự thật mà bấy lâu nay người ta cứ cất kỹ sau tấm màn nhung.

Lão không muốn hạ thấp cải lương. Trời ơi, bao giờ lão dám hạ thấp Năm Phỉ? Bao giờ lão dám nói câu Dạ Cổ Hoài Lang là không hay? Nhưng yêu một thứ mà không hiểu thứ đó — thì cái tình yêu ấy mỏng manh lắm, như giấy bổi gặp mưa là tan. Thứ đáng yêu thật sự là thứ đã từng bị vò nát, từng bị dập vùi, từng sống qua bao nhiêu tay người — mà vẫn còn đó, vẫn hát được, vẫn làm người ta rơi nước mắt.

"Nếu bạn thực sự muốn yêu một thứ gì đó, bạn cần hiểu đúng nó — không phải qua phiên bản đã được tô son."

Hỏi bất kỳ ai ở Sài Gòn: cải lương từ đâu mà ra? Câu trả lời gần như đã định sẵn như bài học thuộc lòng: Sài Gòn! Rạp Eden, rạp Nguyễn Văn Hảo, đường Catinat lung linh ánh đèn... Nhưng đó là nơi cải lương được tiêu thụ và thương mại hóa — không phải nơi nó được sinh ra.

Sự thật mà lão biết được qua nhiều năm lục tìm tư liệu: cải lương được tạo ra ở vùng đồng bằng sông Cửu Long tỉnh lẻ, bởi những người mà tên tuổi không ai thèm in vào sách giáo khoa. Kỹ thuật "ca ra bộ" — cái bước tiến trực tiếp dẫn đến cải lương — nảy ra trong đầu ông Tống Hữu Định khi ông ghé Mỹ Tho nghe cô Ba Đắc hát, rồi về Vĩnh Long mày mò.

Vở cải lương đầu tiên được diễn vào Tết năm Tỵ 1917, tại Sa Đéc — không phải trên sân khấu nhà hát trang trọng nào cả, mà là trên sân khấu xiếc của ông André Thận. Tên vở: Lục Vân Tiên. Không ai biết rằng cái buổi diễn lèo tèo trên sân xiếc tỉnh lẻ ấy lại là khai sinh của một loại hình nghệ thuật sẽ sống cả trăm năm.

Sài Gòn chỉ có đài phát thanh, hãng đĩa, và tiền. Sài Gòn đến sau, nhưng có tiền nên đặt tên lại cho mọi thứ theo ý mình.

Ai xây dựng ngành cải lương? Câu trả lời chính thống: các nghệ nhân tâm huyết, những người yêu nghệ thuật bỏ tiền túi ra vì đam mê. Câu trả lời thực tế, theo tư liệu mà lão đã đọc qua nhiều năm: thương gia, đại điền chủ, và ông chủ sòng bạc.

Sáu Ngọ — "vua cờ bạc" với "nhà xéc gần như công khai" ở Sài Gòn — đã "bao thầu" hai chị em nghệ sĩ nổi tiếng nhứt thời đó: Năm Phỉ và Bảy Nam. Chữ "bao thầu" ở đây không phải ẩn dụ — nó có nghĩa đen: ông ta sở hữu toàn bộ thời gian, sự nghiệp, và thân xác của họ. Lão còn nhớ hồi chép lại đoạn văn nầy, tay lão cầm bút mà ngần ngại, bởi viết ra thì thấy xót xa quá:

"Khi vui sắm xoàn cả bụm, khi ghen đốt áo quần sạch bách và đánh hoa biết nói bằng roi mây đến rướm máu."

— Hồi ký 50 năm mê hát, Vương Hồng Sển

Hai "nữ thần sân khấu" được dựng tượng đài trong lịch sử nghệ thuật — và cả hai đã từng bị đánh bằng roi mây bởi người đàn ông sở hữu họ. Điều nầy không có trong bất kỳ cuốn sách nào về lịch sử cải lương mà bạn có thể tìm trong thư viện trường.

Tất nhiên, không phải tất cả đều như Sáu Ngọ. Có những gánh do phụ nữ thực sự lãnh đạo: Cô Tư Sự lập gánh Đồng Bào Nam năm 1919 với định hướng "lên tiếng bênh vực phụ nữ". Bà Bầu Thơ, thân mẫu Thanh Nga, tự tay xây đoàn Thanh Minh thành đoàn hạng nhứt. Nhưng những người phụ nữ nầy phải chiến đấu trong một hệ thống mà tiền và cơ thể là hai thứ không thể tách rời.

Nếu bạn nghĩ "kịch tính sân khấu" chỉ diễn ra trong vở tuồng, câu chuyện về Bảy Phùng Há mà lão biết sẽ khiến bạn phải nghĩ lại. Buổi diễn tại Nhà Hát Tây Sài Gòn hôm đó, Phùng Há thủ vai Mộc Quế Anh đóng cặp với Năm Châu trong vai tướng trẻ. Vấn đề là: Năm Châu biết hôm đó cô đào duyên dáng này sắp "lọt vào tay Bạch công tử Phước Georges" — tên đại điền chủ giàu có nhứt Nam Kỳ lúc bấy giờ. Cơn ghen bùng lên — và ông kép trút nó xuống trong lúc đang diễn.

"Kép hầm hầm, đập giáo nào ê tay giáo nấy. Cô đào thấm mật, nước mắt dầm dề: 'Công-tử ơi! xin nương tay cho thiếp nhờ!'"

— Hồi ký 50 năm mê hát, Vương Hồng Sển

Khán giả không hay biết họ đang xem bạo lực thật lẫn diễn xuất thật cùng một lúc. Câu nài van trên sân khấu — "xin nương tay cho thiếp nhờ" — vừa là lời thoại vừa là tiếng kêu cứu thực sự. Và cái tiếng kêu cứu ấy, nghe sao bi thảm quá, mà cũng... không phải không hay. Đó là cái nghề nó vậy, nó pha lẫn thật giả cho đến không biết đâu là ranh giới.

Chuyện nầy lão ghi lại mà không hề vui. Thứ bạo lực đó không chỉ bình thường — nó còn được lãng mạn hóa, được kể lại như giai thoại hay. Và chính vì được lãng mạn hóa mà nó sống dai đến vậy.

Điều gì khiến cải lương từ một loại hình biểu diễn địa phương trở thành nghệ thuật được cả Nam Kỳ biết đến? Câu trả lời không phải "bởi vì nó hay" — mà là bởi vì hãng đĩa Pathé của Pháp quyết định thu băng nó.

Pathé Phonograph — công ty âm nhạc lớn nhứt thế giới đầu thế kỷ XX, nay là một phần của Sony Music — đặt văn phòng tại Sài Gòn và mời gánh hát thầy Năm Tú vào studio. Trên mỗi đĩa đá 78 vòng được phát hành sau đó, câu mở đầu không bao giờ thay đổi:

"Ca cho hãng Pathé Phono nghe chơi" — ba chữ nghe đơn giản mà đầy hàm ý. Nghệ sĩ Việt Nam phục vụ công ty Pháp để đổi lấy sự phổ biến. Hệ thống phân phối thuộc địa trở thành kênh truyền bá văn hóa bản địa. Nói thẳng hơn: "âm thanh gốc" định nghĩa cải lương thuộc quyền sở hữu của một công ty Pháp.

Lão nói điều nầy không phải để buồn — mà để hiểu rằng: bản sắc chưa bao giờ là thứ "thuần túy" như người ta tưởng. Khi bạn nghe câu vọng cổ và cảm thấy "thuần Việt", hãy nhớ: chuẩn âm thanh đó được thiết lập bởi kỹ sư thu âm người Pháp, trên thiết bị Pháp, phân phối qua mạng lưới thương mại Pháp.

Đây có lẽ là chi tiết khó xử nhứt trong toàn bộ bài nầy. Hãy tưởng tượng một đêm diễn mà toàn bộ tinh hoa cải lương đứng cùng một sân khấu: Năm Phỉ, Bảy Nhiêu, Bảy Nam, Phùng Há, Tám Danh... Đó là đêm Đại Hội tại rạp Nguyễn Văn Hảo. Tài liệu lưu trữ ghi rõ: lớp đầu tiên của buổi diễn là "Vô đầu — chào Thống chế Pétain".

Philippe Pétain là thủ lĩnh chính quyền Vichy — nước Pháp cộng tác với Đức Quốc xã trong Thế chiến II. Thế nhưng toàn bộ giới nghệ sĩ cải lương hàng đầu đã đứng lên "chào" ông ta. Trách họ ư? Không công bằng chút nào. Trong bối cảnh đó, đây không phải lựa chọn — đây là điều kiện để được biểu diễn. Không chào, không được hát. Không được hát, cả gánh mấy chục người không có ăn. Cái bao tử nó không biết đến đạo đức chính trị.

Lão ghi lại chi tiết nầy mà không có một chữ phê phán ai. Nghệ thuật chưa bao giờ tồn tại ngoài quyền lực chính trị — và sự thật đau lòng đó không trừ ai, không trừ thời nào.

Bạn có bao giờ tự hỏi: tại sao lại gọi là cải lương? Nghĩa đen là "cải cách" + "lương thiện/tốt đẹp". Nhưng cải cách theo hướng nào? Và ai quyết định thế nào là tốt đẹp?

Tên "cải lương" không phải do nghệ sĩ đặt ra. Nó xuất hiện lần đầu năm 1920 trên hai tấm liễng đối do ông Trương Văn Thông — được mô tả là "nghiệp chủ có bề thế" ở Sa Đéc — đặt trước rạp diễn của gánh Tân Thinh:

"Cải cách hát ca theo tiến bộ / Lương truyền tuồng tích sánh văn minh"

— Hai câu đối gánh Tân Thinh · Sa Đéc, 1920

"Tiến bộ" và "văn minh" — hai từ nghe rất đẹp. Nhưng năm 1920 ở Nam Kỳ, "văn minh" có một định nghĩa rất cụ thể: văn minh Pháp, văn minh phương Tây. Cải lương, ngay từ cái tên, là tuyên ngôn "chúng tôi đang hiện đại hóa nghệ thuật theo chuẩn mực của người Pháp". Hát bội mới là "thuần Việt" — và hát bội bị cải lương đẩy ra bên lề.

Điều nầy không có nghĩa là xấu. Sự lai ghép văn hóa thường tạo ra những thứ hay nhứt trên đời. Nhưng khi ta cứ gọi cải lương là "bảo tồn bản sắc dân tộc thuần Việt", ta đang nhầm lẫn — ta đang yêu một thứ chưa bao giờ tồn tại theo cái nghĩa ta tưởng.

Tháng 11 năm 1978. Đoàn Thanh Minh vừa diễn xong vở "Thái Hậu Dương Vân Nga" tại rạp Cao Đồng Hưng, Gia Định. Thanh Nga, chồng bà và con trai nhỏ lên xe về nhà. Và trên đường đó — hai người lạ mặt đã bắn chết bà và chồng bà, trong lúc tranh giành đứa bé sáu tuổi.

Đó không phải lần đầu. Mười chín tháng trước — tháng 3/1977 — khi đoàn đang diễn vở "Tiếng Trống Mê Linh" tại rạp Lao Động B, một quả lựu đạn đã được ném lên sân khấu. Thanh Nga thoát nạn, nhưng hai nhạc sĩ chết tại chỗ.

Hai vụ tấn công, cách nhau gần hai năm. Và cả hai — không bao giờ có phán quyết minh bạch, không bao giờ có kẻ chủ mưu bị đưa ra xét xử công khai.

Vở Thái Hậu Dương Vân Nga kể về hoàng hậu trao ngai vàng cho tướng Lê Hoàn để cứu giang sơn. Trong bối cảnh năm 1977–1978, ba năm sau thống nhất, vở diễn đó có thể được đọc theo rất nhiều cách. Có những cách đọc mà ai đó không muốn để nó tiếp tục được diễn.

"Thanh Nga bị giết sau khi diễn Thái Hậu Dương Vân Nga. Thủ phạm thực sự không bao giờ được xét xử công khai. Đó là một khoảng trắng trong lịch sử mà chúng ta vẫn đang sống với nó."

✦ Vậy Thì, Yêu Cải Lương Kiểu Nào? ✦

Bảy điều lão kể ở trên — không phải cáo trạng. Chúng là bối cảnh. Mọi loại hình nghệ thuật lớn đều được sinh ra trong những bối cảnh không hoàn hảo: Blues ra đời từ nô lệ và đói nghèo, Rock 'n' Roll bị coi là nhạc của quỷ, Jazz bị cấm cản nhiều thập niên. Sự phức tạp của nguồn gốc không làm giảm đi vẻ đẹp của thành phẩm.

Nhưng khi ta chỉ biết phiên bản "cải lương là di sản thuần Việt từ nhân dân", ta đang yêu một thứ chưa bao giờ tồn tại — một bức tranh đã được chỉnh sửa cho dễ nhìn. Thứ đó không cần được yêu — nó cần được thờ phụng. Mà bạn không thể thực sự yêu thứ mà bạn chỉ thờ phụng.

Cải lương thực sự — cái loại hình ra đời trên sân khấu xiếc ở Sa Đéc, lớn lên nhờ vốn cờ bạc ở Sài Gòn, được đưa đi Paris như vật trưng bày thuộc địa, sống sót qua bao chế độ và bạo lực — cái đó mới thực sự đáng để yêu. Vì nó đã thật. Vì nó không xin ai thương xót. Vì nó hát trong bóng tối cũng như ngoài ánh đèn.

Lão già nầy, mỗi lần nghe lại bản Dạ Cổ Hoài Lang, vẫn còn thấy nghèn nghẹn ở cổ. Không phải vì nó thuần Việt hay không thuần Việt. Mà vì nó thật.

Tôi sanh ra ở miệt Sóc Trăng, lớn lên ở Sài Gòn. Hơn bảy mươi năm chứng kiến cái đất này đổi tên ba lần, đổi cờ bốn lượt, đổi tiền không nhớ nổi.

Thế mà hễ ai hỏi: "Sài Gòn từ đâu mà ra?", thì câu trả lời bao giờ cũng y chang, bao giờ cũng nghe êm tai, bao giờ cũng giống như bài học thuộc lòng của trẻ con mới lên năm — "ông cha ta vào đây khai khẩn vùng đất hoang, tay không mà dựng nên cơ đồ".

Tôi không dám cãi bậc tiền bối. Nhưng tôi có đọc sử. Và sách sử — bao giờ cũng vậy — nói một chuyện, im lặng một chuyện, che giấu một chuyện. Điều tôi sắp trình bày đây không phải do tôi bịa đặt — tất thảy đều có mặt trong chính tài liệu niên biểu. Chỉ là ít ai chịu khó ngồi đọc kỹ, ghép lại, rồi hỏi thẳng: "sự thật nằm ở đâu trong đống chữ này?"

Hãy nói thẳng một lần cho xong: đất Sài Gòn — Bến Nghé, vùng mà ta đang đứng đây — không phải đất hoang khi người Việt đặt chân tới. Đó là đất Chân Lạp. Đất của người Khmer. Tên Prei Nokor là tên Khmer, nghĩa là "cung điện trong rừng". Tên Kas Krobei là tên Khmer, nghĩa là "bến con trâu cái" — tức là Bến Nghé ngày nay. Địa danh không nói dối.

Năm 1618, chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên gả con gái là công chúa Ngọc Vạn cho vua Chân Lạp Chey Chetta II. Nghe thì như câu chuyện tình đẹp. Nhưng tôi đọc sử đã lâu, cái gọi là "hôn nhân ngoại giao" ở thời đó — dù Đông hay Tây — không bao giờ là chuyện tình. Đó là giao dịch: đổi phụ nữ lấy đất đai và quyền lực.

Chỉ năm năm sau hôn nhân Ngọc Vạn (năm 1623), người Nguyễn lập hai trạm thu thuế ngay giữa lòng đất Chân Lạp: một ở Prei Nokor (Sài Gòn), một ở Kas Krobei (Bến Nghé). Không phải xin phép — mà là "đề nghị", cái kiểu đề nghị mà ông vua Khmer đang cần viện trợ quân sự không dám từ chối.

"Chúa Nguyễn mở hai trạm thu thuế là Kas Krobei nghĩa là Bến Nghé và trạm Brai Kor (biến âm thành Sài Gòn, nghĩa là cung điện của vua trong rừng)... Chúa Nguyễn đã đề nghị vua Chey Chettha II được lập đồn thu thuế ở Prei Nokor và Kas Krobey."

— Niên biểu lịch sử Sài Gòn

Ba mươi lăm năm sau — từ bình đẳng thành chư hầu. Đó là ba bước của một cuộc thôn tính: hôn nhân → trạm thuế → vũ lực. Rất văn minh, rất từ từ, rất không giống gì mà người ta hay gọi là "Nam tiến hòa bình".

Người ta hay nói: "Pháp sang đây khai hóa văn minh". Tôi không phủ nhận họ xây đường, làm cầu, dựng dinh thự. Nhưng hễ ai hỏi "tiền đâu mà xây?" thì câu trả lời lại làm người ta không thoải mái lắm.

Tài liệu ghi rõ không sai: ngay từ buổi đầu đặt chân lên đất Sài Gòn, người Pháp xây nhà máy thuốc phiện tại số 74 đường Hai Bà Trưng Quận 1 — địa chỉ cụ thể, không phải con số bịa ra. Thuốc phiện không phải tệ nạn bị dung túng — nó là ngành công nghiệp nhà nước.

Điều chua chát hơn: triều Nguyễn đã cấm thuốc phiện từ năm 1818 ở Gia Định. "Cấm ngặt và nghiêm trị", tài liệu viết vậy. Pháp vào, lật ngược lệnh cấm, biến thứ bị cấm thành nguồn thu chính. Đó không phải khai hóa — đó là tháo gỡ rào cản thương mại để khai thác dân bản địa.

Cờ bạc cũng vậy. Soái phủ Sài Gòn chính thức ban hành Nghị định cấp môn bài cho sòng bạc. Không phải bọn xã hội đen lén lút tổ chức trong hẻm tối. Nhà nước Pháp cấp phép, thu thuế, chia phần. Sòng bạc Đại Thế Giới — Casino Grande Monde — lớn nhất Đông Dương, do người Pháp lập năm 1937, đứng chình ình giữa Chợ Lớn.

Sài Gòn là "vựa lúa Đông Nam Á" — câu này đúng. Nhưng lúa đó chảy về đâu? Năm 1860, tàu Pháp chở ra khỏi cảng Sài Gòn hơn 53.000 tấn gạo — trị giá 6 triệu franc. Mười năm sau: 193.000 tấn. Năm 1899: 800.000 tấn — tức là tăng mười lăm lần trong bốn mươi năm.

"Giá gạo tăng vọt, mỗi phương hơn 9 quan, dân chúng đói kém, bọn Tây đem bánh mì cũ trong kho đi phát tận các thôn xã. Nhân dân không nhận không được, nhưng khi phái viên của Tây về rồi thì ai cũng vất bánh đó xuống sông hay là cho heo cho chó chứ không thèm ăn."

— Niên biểu lịch sử Sài Gòn

Vất xuống sông. Không phải vô ơn — mà vì bụng đang đói gạo mà người ta đưa bánh mì. Cái bụng đó biết rất rõ: gạo của họ đang nằm trên tàu biển đi Singapore, đi Pháp, đi Hồng Kông.

Người Sài Gòn có câu cửa miệng: "Đất vàng Sài Gòn". Cái vàng đó có từ lúc nào? Không phải từ hôm qua, không phải từ thời đổi mới. Nó có từ năm 1862, khi Đô đốc Bonnard bán đấu giá lô đất đầu tiên ở Sài Gòn.

Lý do bán đất? "để lấp đầy ngân sách thuộc địa đang thiếu tiền". Hệ quả? "đầu cơ bất động sản điên cuồng". Và từ năm 1890: "khác với Hà Nội, sự phát triển của Sài Gòn đã thoát khỏi kiểm soát của quyền lực chính trị".

Cái bản năng đầu cơ đất đai của dân Sài Gòn — thứ mà bây giờ người ta hay nói như là tính cách vùng miền — không phải bẩm sinh. Nó được thiết kế từ năm 1862 bởi một ông đô đốc Pháp cần tiền trả lương lính. Một trăm sáu mươi mấy năm đã qua, cái di sản đó vẫn còn nguyên — chỉ đổi chủ.

Tôi thú thật: đây là đoạn khó viết nhất. Không phải vì không có bằng chứng — mà vì người có công và người phục vụ kẻ địch đôi khi là cùng một người. Và lịch sử ghét những trường hợp như vậy, vì chúng không vừa vặn với bất kỳ khung hình nào.

Tài liệu ghi — không thêm không bớt: "Trương Vĩnh Ký ra làm thông ngôn cho người Pháp". Sau đó: "bổ nhiệm ủy viên Hội đồng thành phố Sài Gòn". Huỳnh Tịnh Của: "được bổ nhiệm làm Giám đốc Ty Phiên dịch văn án ở Soái phủ Sài Gòn", rồi "vào ngạch viên chức Pháp".

Cả hai điều này đều đúng. Lịch sử không tha thứ cho sự đơn giản hóa — và tôi nghĩ đây là điều đau nhất mà bài viết này buộc phải nói thẳng.

Đây là câu chuyện mà tôi gọi là "con dao hai lưỡi của lịch sử". Nếu không có Nguyễn Ánh nhờ Bá Đa Lộc, có lẽ Tây Sơn thắng, đất nước không thống nhất, và ông Quang Trung tiếp tục làm vua. Nếu có Nguyễn Ánh nhờ Bá Đa Lộc, Pháp có "cơ sở lịch sử" để quay lại năm 1858 và đòi nợ.

Tài liệu ghi: năm 1789, giám mục Bá Đa Lộc cùng hoàng tử Cảnh đổ bộ lên Vũng Tàu với ba trăm thủy quân, tám mươi pháo binh, năm mươi phụ binh người da đen. Không phải du lịch văn hóa. Đó là quân đội Pháp đặt chân lên đất Việt lần đầu tiên — và điều đó xảy ra theo lời mời của người Việt.

"Người ta gọi nhà Nguyễn là triều đại 'bán nước'. Nhưng trước khi bán nước, nhà Nguyễn đã 'vay nước'. Và kẻ cho vay bao giờ cũng quay lại đòi nợ."

Còn một chi tiết lạ lẫm: khi Bá Đa Lộc và hoàng tử Cảnh ở Versailles năm 1787, Thomas Jefferson — người soạn thảo Tuyên ngôn Độc lập Mỹ — đã gặp phái đoàn đó. Chuyện của Sài Gòn và của Nguyễn Ánh không phải chuyện nội bộ vùng đất này — nó là chính trị quốc tế ở mức cao nhất thế kỷ XVIII.

Tôi từng đọc sử cũ, thấy Nguyễn Huệ bị gọi là "giặc Tây Sơn". Tôi lại đọc sử mới, thấy Nguyễn Huệ là "anh hùng dân tộc". Điều lạ lùng là: trong cùng một tập tài liệu niên biểu — cùng một nguồn, cùng một tác giả biên soạn — cả hai cách gọi đều xuất hiện, cạnh nhau, không giải thích gì.

Ở mục này: "anh em Tây Sơn phất cờ khởi nghĩa, lật đổ quyền thần Trương Phúc Loan". Ở mục kế bên: "giặc Tây Sơn là Nguyễn Văn Nhạc nổi loạn". Không ai giải thích sự mâu thuẫn này vì không ai dám giải thích. Giải thích đồng nghĩa với chọn phe.

Câu hỏi mà sử học Việt Nam chưa dám trả lời thẳng: triều đại duy nhất đánh thắng quân Thanh là Tây Sơn — bị triều nhà Nguyễn (được dựng lên nhờ quân Xiêm và súng Pháp) tiêu diệt tận gốc. Rồi chính triều Nguyễn đó để mất nước vào tay Pháp. Lịch sử hài hước theo cái kiểu mà không ai dám cười.

Tôi ở Sài Gòn lâu năm, đi Chợ Lớn nhiều. Chợ Lớn không nằm trong Sài Gòn — nó là Sài Gòn, về mặt kinh tế. Nhưng vai trò thực sự của cộng đồng người Hoa trong nền kinh tế thành phố này chỉ lộ ra hoàn toàn trong một khoảnh khắc bất ngờ: sáng ngày 10 tháng 9 năm 1975, khi chính quyền cách mạng công bố danh sách bắt giam "tư sản mại bản".

Nguồn — Thông báo Ủy ban Quân quản Sài Gòn, 10/9/1975

"Mã Hỷ — vua lúa gạo. Lưu Tú Dân — lũng đoạn vải vóc. Trần Thiện Tứ — độc quyền xuất cảng cà phê. Hoàng Kim Quy — thầu cung cấp kẽm gai cho quân đội Mỹ..."

Phần lớn là người Hoa hoặc Minh Hương. Gạo, vải, cà phê, kim loại — tất cả đều trong tay người Hoa. Từ thế kỷ XVII, chúa Nguyễn đã cấp cho người Hoa tư cách hành chính riêng. Cấu trúc đó tồn tại qua nhà Nguyễn, qua Pháp, qua VNCH. Chỉ đến 1975–1979 mới thực sự tan vỡ. Đó là một cấu trúc kinh tế bền vững hơn bất kỳ chính quyền nào trị vì đất này.

Lời kết của kẻ đã già

Tôi đã đọc sử từ lúc còn trẻ, và giờ đây — nhìn lại tất cả những điều trên — tôi không thấy tức giận, không thấy cay đắng. Tôi chỉ thấy rằng lịch sử không phân biệt người tốt kẻ xấu — nó chỉ ghi lại ai làm gì và ai chịu hậu quả.

Sài Gòn được xây dựng bởi người Khmer bị mất đất, bởi nông dân Việt trồng lúa không được ăn, bởi người Hoa buôn bán qua mọi chế độ, bởi các cô đào hát cho ông chủ cờ bạc, bởi những thông ngôn làm việc cho Pháp để sau này dùng chữ quốc ngữ đó viết Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc.

Cái đất này không có nguồn gốc đơn giản, không có cha đẻ duy nhất. Đó không phải điều đáng xấu hổ — đó là điều đáng để suy ngẫm, để hiểu, và để — có lẽ — trân trọng hơn một thành phố đã sống sót qua quá nhiều thứ.